Gsm: 0532 442 12 75  Tel: 0212  485 81 20      disli@dislidunyasi.com      Harita

                 facebook dişli dünyası  linkedin Dişli dünyası youtube  Dişli Dünyası instagram  Dişli Dünyası Twitter  Dişli Dünyası Pinterest

Dişli Modülü Nedir? Modül Hesabı ve Temel Formüller

Dişli Dünyası Teknik Ekibi 8 dk okuma

Dişli Modülü Nedir? Modül Hesabı ve Temel Formüller

Dişli modülü, bir dişlinin diş büyüklüğünü tek bir sayıyla ifade eden ölçüdür ve metrik sistemde dişliyle ilgili hemen her hesap bu sayıdan başlar. Bölüm dairesi çapı, dış çap, diş yüksekliği, iki dişli arasındaki eksen mesafesi; hepsi modül ve diş sayısı bilindiğinde kâğıt üzerinde bulunabilir. Atölyede kırık bir dişliyi yeniletmek, katalogdan karşılık dişli seçmek ya da bir redüktörün eksen mesafesini kontrol etmek isteyen herkesin önce modülü doğru belirlemesi gerekir. Bu yazıda modülün tanımını, temel formülleri, standart modül serisini ve elinizdeki bir numuneden modülü nasıl bulacağınızı örnekle anlatıyoruz.

Dişli modülü nedir?

Modül, bölüm dairesi çapının diş sayısına oranıdır:

m = d / z

Burada d bölüm dairesi çapı (mm), z diş sayısıdır. Birimi milimetredir. Modül büyüdükçe diş kalınlaşır ve yükselir; aynı çaptaki iki dişliden modülü küçük olanın daha çok, daha ince dişi olur.

Modülün pratik anlamı şudur: birlikte çalışacak iki düz dişlinin modülü ve kavrama açısı aynı olmak zorundadır. Diş sayıları farklı olabilir, ama modül farklıysa dişler birbirine oturmaz. Bu yüzden bir dişliyi tanımlarken ilk söylenen iki bilgi modül ve diş sayısıdır. Endüstriyel dişlilerin büyük çoğunluğunda kavrama açısı 20°'dir; eski makinelerde 14,5° ve özel uygulamalarda farklı açılar da görülebilir.

Temel dişli formülleri

Aşağıdaki formüller, kavrama açısı 20° olan, profil kaydırması yapılmamış standart düz dişliler içindir.

BüyüklükFormülAçıklama
Bölüm dairesi çapıd = m × zHesapların referans çapı
Adım (hatve)p = π × mBölüm dairesi üzerinde iki diş arasındaki yay uzunluğu
Diş başı yüksekliğiha = mBölüm dairesinden diş ucuna
Diş dibi yüksekliğihf = 1,25 × mBölüm dairesinden diş dibine
Toplam diş yüksekliğih = 2,25 × mha + hf
Dış çapda = m × (z + 2)Ham parçanın tornada getirildiği çap
Diş dibi çapıdf = m × (z − 2,5)Kesicinin indiği çap
Eksenler arası mesafea = m × (z1 + z2) / 2İki dişlinin merkezleri arası

Diş dibi yüksekliğinin diş başından 0,25 × m fazla olması bilinçli bir tercihtir: karşı dişlinin ucu ile diş dibi arasında baş boşluğu kalır. Bu boşluk yağın birikmesine ve takım ucunun yuvarlatılmasına yer açar.

Adım formülünden çıkan bir sonuç da bilmeye değer: modül, aslında adımın π'ye bölünmüş hâlidir. Dişleri adım üzerinden tanımlamak π'li küsuratlı sayılar doğururdu; modül bu küsuratı ortadan kaldıran bir kolaylıktır.

Kısa bir hesap örneği

Modülü 3 olan 20 dişli bir pinyon ile 45 dişli bir çark düşünelim:

  • Pinyon bölüm çapı: d1 = 3 × 20 = 60 mm
  • Çark bölüm çapı: d2 = 3 × 45 = 135 mm
  • Pinyon dış çapı: da1 = 3 × 22 = 66 mm
  • Çark dış çapı: da2 = 3 × 47 = 141 mm
  • Diş yüksekliği: h = 2,25 × 3 = 6,75 mm
  • Eksenler arası mesafe: a = 3 × (20 + 45) / 2 = 97,5 mm
  • Çevrim oranı: i = 45 / 20 = 2,25

Eksen mesafesi gövdede sabit olduğu için, bir redüktörde dişli değiştirirken ilk kontrol edilecek ölçü budur. Hesapla bulunan a değeri gövdedeki yatak merkezleriyle tutmuyorsa ya diş sayıları yanlış sayılmıştır ya da dişlilerde profil kaydırması vardır.

Standart modül serisi (DIN 780 ve ISO 54)

Modül istenen her değeri alamaz; kesici takımlar (azdırma frezeleri, fellow kesicileri, modül frezeleri) standart değerlere göre üretilir. Genel makine imalatında kullanılan standart modüller DIN 780 ve ISO 54'te iki seri hâlinde verilir. Birinci seri tercih edilir, ikinci seri gerektiğinde kullanılır.

Seri1 ile 50 mm arasındaki modüller
1. seri (tercih edilen)1 – 1,25 – 1,5 – 2 – 2,5 – 3 – 4 – 5 – 6 – 8 – 10 – 12 – 16 – 20 – 25 – 32 – 40 – 50
2. seri1,125 – 1,375 – 1,75 – 2,25 – 2,75 – 3,5 – 4,5 – 5,5 – 7 – 9 – 11 – 14 – 18 – 22 – 28 – 36 – 45

DIN 780, 1 mm'nin altındaki ince modülleri de (0,5, 0,6, 0,8 gibi) kapsar. Numuneden hesapladığınız değer bu tablodaki bir sayıya çok yakın çıkıyorsa, büyük olasılıkla dişli o modülle kesilmiştir. Hiçbir değere yaklaşmıyorsa dişlinin inç sisteminde (diametral pitch) yapılmış olma ihtimalini düşünmek gerekir.

Diametral pitch ve modül dönüşümü

Amerikan ve İngiliz kökenli makinelerde dişliler modülle değil, diametral pitch (DP) ile tanımlanır. DP, bölüm dairesi çapının her inçine düşen diş sayısıdır; yani modülün tersine yakın bir kavramdır. Dönüşüm şöyledir:

m = 25,4 / DP

Örneğin DP 10 olan bir dişlinin eşdeğer modülü 25,4 / 10 = 2,54 mm'dir. Bu değer standart 2,5 modüle çok yakın olsa da aynı değildir; DP 10 dişli ile modül 2,5 dişli birlikte çalıştırılırsa adım farkı her dişte birikir ve kavrama bozulur. Ayrıca DP sistemindeki eski dişlilerde kavrama açısının 14,5° olması da sık rastlanan bir durumdur. Bu nedenle inç kökenli bir makinenin dişlisini yenilerken modüle yuvarlamak yerine DP ölçüsüne sadık kalmak gerekir.

Numuneden modül nasıl bulunur?

Elinizde kırık ya da aşınmış bir dişli var ve teknik resmi yok. Modülü bulmak için şu sırayı izleyebilirsiniz:

  1. Diş sayısını sayın. Bir dişi tebeşir ya da kalemle işaretleyip tam tur sayın. Kırık dişleri de saymayı unutmayın; diş eksik olsa bile yeri bellidir.
  2. Dış çapı ölçün. Kumpasla, aşınmanın en az olduğu iki karşılıklı diş ucundan ölçün. Tek sayılı dişlide karşılıklı iki diş ucu tam hizada olmadığından ölçü biraz küçük çıkar; bu durumda diş ucundan delik merkezine olan mesafeyi ölçüp ikiyle çarpmak daha güvenilirdir.
  3. Modülü hesaplayın. Standart düz dişlide: m = da / (z + 2)
  4. Standart seriye yuvarlayın ve sonucu bir de diş yüksekliği ile, mümkünse karşılık dişlinin eksen mesafesiyle doğrulayın.

Adım adım örnek

Numune düz dişli; diş sayısı 30, dış çap kumpasla 79,7 mm ölçüldü.

  • m = 79,7 / (30 + 2) = 79,7 / 32 ≈ 2,49
  • En yakın standart değer: 2,5
  • Kontrol: da = 2,5 × 32 = 80 mm. Aradaki 0,3 mm fark, diş uçlarındaki aşınma ve pah ile açıklanabilir.
  • İkinci kontrol: Diş yüksekliği h = 2,25 × 2,5 ≈ 5,6 mm olmalı. Derinlik kumpasıyla ölçülen değer buna yakınsa sonuç sağlamdır.
  • Bölüm çapı: d = 2,5 × 30 = 75 mm

Profil kaydırmalı dişlilerde dikkat

Redüktör dişlilerinin bir kısmı, diş dibi mukavemetini artırmak ya da belirli bir eksen mesafesini tutturmak için profil kaydırmalı (pozitif ya da negatif düzeltmeli) kesilir. Böyle bir dişlide dış çap m × (z + 2) formülünden belirgin biçimde sapar ve yukarıdaki yöntem yanlış modül verebilir.

Bu durumda daha güvenilir yol, diş ölçüsü (W ölçüsü, kirişsel ölçü) yöntemidir. Dişli ölçüm mikrometresiyle önce k dişi, sonra k + 1 dişi kapsayan ölçü alınır. İki ölçü arasındaki fark temel daire adımına eşittir ve profil kaydırmasından etkilenmez:

m = (W(k+1) − W(k)) / (π × cos α)

Kavrama açısı 20° için payda yaklaşık 2,952'dir. Örneğin fark 7,38 mm ölçüldüyse m = 7,38 / 2,952 ≈ 2,5 bulunur. Bu yöntem kavrama açısının da bilinmesini gerektirir; şüpheli durumda 14,5° ve 20° için ayrı ayrı hesaplayıp hangisinin standart bir modüle oturduğuna bakmak işe yarar.

Helis dişlide normal modül ve alın modülü

Helis dişlide dişler eksene β açısıyla eğik açıldığı için iki ayrı modül tanımlanır:

  • Normal modül (mn): Dişe dik kesitteki modül. Kesici takım bu modüle göre seçilir ve standart seriden alınır.
  • Alın modülü (mt): Dişlinin alın yüzeyinde, eksene dik kesitte görülen modül.

İkisi arasındaki ilişki:

mn = mt × cos β, dolayısıyla mt = mn / cos β

Helis dişlinin bölüm çapı alın modülüyle hesaplanır: d = z × mn / cos β. Dış çap ise da = d + 2 × mn olur.

Örnek: mn = 2, β = 15°, z = 25 için cos 15° ≈ 0,9659; mt ≈ 2,071 mm, d ≈ 51,76 mm, da ≈ 55,76 mm.

Helis dişli numunesinden modül bulurken dış çapı (z + 2) ile bölmek alın modülüne yakın, küsuratlı bir sayı verir. Bu sayıyı standart seriye yuvarlamak hatadır. Önce helis açısını belirlemek (karşılık dişlinin eksen mesafesinden ya da diş izinin açısından), sonra normal modülü hesaplamak gerekir. Helis dişlilerin genel özellikleri için düz dişli ile helis dişli farkı yazımıza bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Modülü farklı iki dişli birlikte çalışır mı?

Hayır. Düz ve helis dişlilerde birlikte çalışacak dişlilerin modülü ve kavrama açısı aynı olmalıdır; helis dişlilerde ayrıca helis açıları eşit, yönleri ters olmalıdır. Modül farkı küçük görünse bile her dişte biriken adım farkı sıkışmaya ve hızlı hasara yol açar.

Modül 2,54 diye bir değer var mı?

Standart modül serisinde yoktur. 2,54 mm, DP 10 olan inç sistemli bir dişlinin modül karşılığıdır. Numuneden bu değere yakın bir sonuç çıkıyorsa dişlinin DP sistemiyle üretilmiş olması güçlü bir ihtimaldir.

Dış çaptan bulduğum modül standart değere oturmuyorsa ne yapmalıyım?

Önce diş sayısını tekrar sayın ve tek sayılı dişlide ölçüyü doğru alıp almadığınızı kontrol edin. Sonuç hâlâ tutmuyorsa dişli helisel, profil kaydırmalı ya da DP sistemli olabilir. Diş ölçüsü yöntemi bu belirsizliği büyük ölçüde giderir.

Modül büyüdükçe dişli daha mı dayanıklı olur?

Aynı malzeme ve diş genişliğinde, modül büyüdükçe diş kalınlaşır ve diş dibi eğilme dayanımı artar. Ancak aynı çapta daha az diş sığar, kavrama oranı düşer ve çalışma sesi artabilir. Modül seçimi yük, hız ve yer kısıtı birlikte düşünülerek yapılır.

Numuneden dişli yaptırmak

Teknik resmi olmayan bir dişliyi yenilemek için numuneden ölçü almak en sık izlenen yoldur; bu sürecin ayrıntılarını numuneden dişli imalatı yazımızda anlattık. Biz de Dişli Dünyası olarak numuneye veya teknik resme göre dişli imalatı yapıyoruz; düz dişli ve helis dişli başta olmak üzere modülünü bilmediğiniz bir parçayı da ölçerek çıkarabiliriz. Numune ya da resim için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

Diğer yazılar

Tüm blog yazıları

İletişim

  • Addres :
    Endüstriyel Teknik Teknolojiler Makine Ekipmanları. San. Ltd. Şti. - Rami Kışla Cad. Gündoğar 1 İş Merkezi NO:68/71 Topçular Eyüp / İSTANBUL
  • Tel : 0 212 485 81 20
  • Gsm: 0 532 442 12 75
  • Email  : Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.
  • Website : www.dislidunyasi.com

 

facebook dişli dünyası linkedinyoutubeinstagram twitter pinterest