Bir makine durduğunda arızalı parçanın çoğu zaman ne çizimi ne de katalog numarası bulunur. Eski bir tezgâhın, yurt dışından gelmiş bir hattın ya da üreticisi kapanmış bir redüktörün dişlisi kırıldığında elde kalan tek bilgi kaynağı parçanın kendisidir. Numuneden dişli imalatı, bu parçayı ölçerek geometrisini, malzemesini ve bağlantı ölçülerini yeniden ortaya çıkarma, ardından aynı işi görecek yeni dişliyi üretme işidir. Doğru yapıldığında yeni dişli karşılık dişliyle sessiz çalışır; tahminle yapıldığında ise ilk saatlerde ses, ısınma ve hızlı aşınma başlar.
Numuneden dişli imalatında ilk soru: Ne ölçülecek?
Dişliyi tanımlayan birkaç temel büyüklük vardır ve bunların hepsi birbirine bağlıdır. Biri yanlış bulunursa diğerleri de tutarsız çıkar. Bu yüzden ölçüm tek bir değere güvenerek değil, sonuçları birbiriyle sağlayarak ilerler.
Diş sayısı
En kolay ve en kesin bilgi diş sayısıdır. Yine de kırık dişlide eksik dişler, çok dişli parçalarda ise sayım hatası sık görülür. Bir dişe tebeşir ya da boya ile işaret koyup sayıma oradan başlamak hatayı önler. Kırık bölge varsa, sağlam kalan dişlerin aralığından açısal adım hesaplanarak toplam diş sayısı doğrulanır.
Dış çap ve modül tahmini
Düz dişlide standart ölçülerde dış çap da = m × (z + 2) bağıntısını verir. Buradan m = da / (z + 2) ile yaklaşık modül bulunur. Sonuç genellikle standart bir modül değerine (1; 1,25; 1,5; 2; 2,5; 3; 4; 5 gibi) çok yakın çıkar. Yakın çıkmıyorsa ya dişli profil kaydırmalıdır, ya dış çap aşınmıştır ya da dişli inç sisteminde üretilmiştir. İnç sistemindeki dişlilerde diametral pitch (DP) kullanılır; dönüşüm m = 25,4 / DP şeklindedir ve dış çap inç cinsinden (z + 2) / DP olarak hesaplanır. Modül kavramının ayrıntısı için dişli modülü yazımıza bakabilirsiniz.
Helis açısı ve yönü
Helis dişlide dış çap formülü değişir: da = mn × z / cos β + 2 × mn. Burada mn normal modül, β helis açısıdır. İki bilinmeyen olduğu için helis açısı ayrıca ölçülmelidir. Atölyede pratik bir yol, dişliyi mürekkepli dış çapıyla kâğıt üzerinde yuvarlayıp diş izinin eksene göre açısını ölçmektir; bu ölçü dış çaptaki açıyı verir ve bölüm dairesindeki açıya hesapla indirgenir. Daha hassas sonuç, ölçüm makinesinde ya da bölme aparatıyla hatve (lead) ölçülerek alınır: tan β = π × d / L. Yön ise dişli ekseni dik tutulduğunda dişlerin sağa yükselmesi halinde sağ, sola yükselmesi halinde sol helis olarak okunur. Birbiriyle çalışan iki paralel milli helis dişlinin yönleri zıttır; bu, karşılık dişli eldeyse iyi bir sağlamadır.
Kavrama açısı
Bugün en yaygın kavrama açısı 20 derecedir. Eski Amerikan ve İngiliz kökenli makinelerde 14,5 derece, bazı yüksek yük uygulamalarında 25 derece görülebilir. Kavrama açısını gözle ayırmak zordur; temel adım ölçümüyle bulunur. İki farklı diş sayısı üzerinden alınan span ölçülerinin farkı temel adımı verir: pb = π × m × cos α. Modül biliniyorsa buradan kavrama açısı hesaplanır.
Diş kalınlığı ve span (Wildhaber) ölçüsü
Diş kalınlığını doğrudan ölçmek, kumpasın ucunun hangi yükseklikte durduğuna bağlı olduğu için güvenilir değildir. Bunun yerine disk uçlu mikrometreyle belirli sayıda diş üzerinden span ölçüsü alınır. Profil kaydırmasız düz dişlide bağıntı şöyledir:
W = m × cos α × [ (k − 0,5) × π + z × inv α ]
Burada k ölçülen diş sayısı, inv α = tan α − α (radyan) involüt fonksiyonudur. Ölçüm için uygun diş sayısı yaklaşık olarak k ≈ z × α / 180 + 0,5 ile seçilir. Ölçülen değer hesaplanandan sistemli biçimde farklıysa dişlide profil kaydırma vardır ve x katsayısı bu farktan bulunur (fark yaklaşık 2 × x × m × sin α kadardır). Aşınma da span değerini küçülttüğü için yorum yapılırken karşılık dişliyle birlikte düşünülmelidir.
Malzeme ve sertlik
Malzeme tespiti için yüzeyde ve mümkünse kesit yakınında sertlik ölçülür. Diş yüzeyi sert, göbek yumuşaksa parça büyük ihtimalle sementasyon ya da indüksiyonla sertleştirilmiştir. Kıvılcım deneyi kaba bir fikir verir; kesin kimyasal bileşim için spektral analiz gerekir. Bronz, dökme demir ve plastik dişliler renk ve dokudan çoğu zaman ayırt edilir, ancak alaşım sınıfı yine analiz ister. Isıl işlemin seçimi için dişli ısıl işlem sayfamız yol gösterir.
Delik, kama, kanal ve broş ölçüleri
Dişlinin mile nasıl bağlandığı en az diş geometrisi kadar önemlidir. Delik çapı ve toleransı, kama kanalının genişliği ve derinliği, kamalı (spline) delik varsa diş sayısı ve profil tipi, göbek boyu, alın yüzeyleri arasındaki mesafe, varsa vida delikleri ve segman kanalları tek tek kaydedilir. Kama kanalları ve kamalı delikler genellikle broş çekimi ile açılır; ölçülerin standart bir broşla karşılanıp karşılanmadığı burada kontrol edilir.
Çok aşınmış ya da kırık numunede karşılık dişliden yararlanma
Numune ağır hasarlıysa dış çap, diş kalınlığı ve profil güvenilir bilgi vermez. Bu durumda en değerli kaynak karşılık dişlidir. Çalışan çiftin modülü ve kavrama açısı aynıdır, helis açıları eşit ve yönleri zıttır. Karşılık dişli sağlamsa modül, profil kaydırma ve diş kalınlığı ondan hesaplanır. Bir diğer güçlü bilgi eksenler arası mesafedir: gövdedeki yatak yuvalarının arası ölçülerek a = m × (z1 + z2) / 2 bağıntısıyla modül ve toplam profil kaydırması doğrulanabilir. Helis dişlide bu bağıntıya cos β paydası eklenir. Hasarın neden oluştuğunu anlamak da önemlidir; aynı sorun yeni dişlide tekrarlamasın diye dişli hasar türleri yazımıza göz atabilirsiniz.
Numune hazırlarken nelere dikkat edilmeli?
Numunenin hazırlanma biçimi ölçüm kalitesini doğrudan etkiler. Şu adımlar işi hızlandırır ve tahmin payını azaltır:
- Parçayı yağ ve kirden temizleyin, ama diş yüzeyini zımparalamayın ya da taşlamayın. Aşınma izi de bilgi taşır.
- Kırık parçaları atmayın; kopan diş ve parçalar kırılma tipini ve malzemeyi göstermeye yardım eder.
- Mümkünse karşılık dişliyi de verin. Çoğu durumda doğru ölçünün anahtarı odur.
- Makinenin markası, modeli, devri ve motor gücü biliniyorsa not edin.
- Dişlinin makinedeki yerini, milini ve yataklarını gösteren birkaç fotoğraf çekin.
- Dişlinin daha önce değiştirilip değiştirilmediğini ve ne kadar süre çalıştığını belirtin.
Ölçümden teslime üretim adımları
Ölçüm tamamlandıktan sonra süreç, sıradan bir resme göre imalattan farklı değildir. Fark, çizimin atölyede yeniden oluşturulmasıdır.
- Ölçüm: Diş geometrisi, bağlantı ölçüleri, malzeme ve sertlik kaydedilir; değerler birbirleriyle sağlanır.
- Çizim: Teknik resim hazırlanır; modül, diş sayısı, helis açısı ve yönü, kavrama açısı, profil kaydırma, span ölçüsü ve toleranslar resme işlenir.
- Malzeme seçimi: Numunenin malzemesi esas alınır; hasar aşırı yükten kaynaklandıysa daha uygun bir malzeme önerilebilir.
- Tornalama: Dış çap, delik, alın yüzeyleri ve göbek ölçüsüne getirilir. Isıl işlem görecek parçalarda taşlama payı bırakılır.
- Diş açma: Dış dişlerde azdırma (hob) en yaygın yöntemdir. Omuz yakınındaki dişler ve iç dişliler fellow (dişli şekillendirme) yöntemiyle, tek parça ya da özel profiller freze ile açılabilir.
- Kama ve kanal: Kama kanalı ya da kamalı delik broşla veya kanal makinesinde açılır.
- Isıl işlem: Sementasyon, indüksiyon, nitrasyon ya da ıslah, malzemeye ve yüke göre uygulanır.
- Taşlama: Sertleştirme sonrası çarpılmayı gidermek ve hassasiyeti artırmak için gerekiyorsa diş ve delik taşlanır.
- Kontrol: Span ölçüsü, salgı, sertlik ve bağlantı ölçüleri kontrol edilir; mümkünse karşılık dişliyle temas izine bakılır.
Sık sorulan sorular
Kırık dişliden birebir aynı dişli yapılabilir mi?
Çoğu durumda evet. Diş sayısı ve bağlantı ölçüleri sağlam bölgelerden okunabilir, modül ve profil bilgisi ise karşılık dişliden ve eksenler arası mesafeden doğrulanır. Numune tamamen parçalanmışsa karşılık dişli olmadan sonuç tahmine dayanır.
Modül mü yoksa DP mi olduğunu nasıl anlarız?
Dış çaptan hesaplanan modül standart bir değere oturmuyorsa, aynı ölçüyü inç sistemine çevirip DP olarak denemek gerekir. Ölçülen değer tam sayı bir DP'ye denk geliyorsa dişli büyük ihtimalle inç sistemindedir. Span ölçüsü ve temel adım bu tahmini doğrular.
Yeni dişliyi eski karşılık dişliyle çalıştırmak doğru mu?
Karşılık dişli hafif aşınmışsa ve profili bozulmamışsa birlikte çalışabilir. Ancak ağır aşınmış bir dişliyle yeni bir dişli eşlenirse yeni parça da kısa sürede bozulur. Bu yüzden çifti birlikte değerlendirmek gerekir.
Malzeme bilinmiyorsa ne yapılır?
Sertlik ölçümü ve gerekirse spektral analizle malzeme sınıfı belirlenir. Kesin analiz yapılamıyorsa uygulamadaki yük ve hız göz önüne alınarak eşdeğer ya da daha dayanıklı bir malzeme seçilir.
Dişli Dünyası olarak dişlileri numuneye veya teknik resme göre imal ediyoruz; çizim ihtiyacı olan işler için özel dişli tasarımı sayfamıza bakabilirsiniz. Elinizdeki parça hakkında bilgi almak için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.





