Dişli hasar türleri, bir redüktör söküldüğünde dişlerin üzerinde okunabilen izlerdir ve her biri arızanın nedenine dair ipucu taşır. Pitting, aşınma, yenme ya da diş kırılması gibi hasarları doğru tanımak, yalnızca bozulan dişliyi değiştirmekle yetinmeyip sorunun kaynağını bulmayı sağlar. Kaynak çözülmezse yeni takılan dişli de aynı şekilde hasar görür. Bu yazıda sık görülen hasar türlerini görünüşleri, nedenleri ve alınabilecek önlemlerle birlikte anlatıyoruz. Sınıflandırma, ISO 10825 ve AGMA 1010 gibi standartlarda kullanılan genel ayrıma dayanıyor.
Dişli hasarları neden oluşur?
Dişli dişi her turda bir kez yüklenir ve bırakılır. Diş yüzeyinde yuvarlanma ve kayma birlikte olur; diş dibinde ise eğilme gerilmesi tekrarlanır. Hasarların çoğu bu tekrarlı yüklerin, yağ filminin ve malzemenin dayanımının dengesi bozulduğunda ortaya çıkar. Başlıca etkenler şunlardır:
- Tasarım değerinin üstünde yük ya da darbe
- Yetersiz, yanlış viskoziteli ya da kirlenmiş yağ
- Hizasızlık, rulman boşluğu, gövde esnemesi nedeniyle yükün dişin bir kenarına toplanması
- Malzeme ya da ısıl işlem hataları
- İmalat hataları: profil ve helis hatası, yüzey pürüzlülüğü
Pitting (yüzey yorulması)
Görünüş: Diş yüzeyinde, çoğunlukla bölüm dairesi civarında ve biraz altında küçük, keskin kenarlı çukurlar. İlerledikçe çukurlar birleşir ve yüzeyden pul pul parçalar kopar; ileri aşamasına kabuklanma (spalling) da denir.
Neden: Yuvarlanma temasındaki tekrarlı yüzey basıncı (Hertz basıncı) malzemenin yorulma dayanımını aşar. Yüzeyin hemen altında başlayan çatlaklar zamanla yüzeye çıkar. Bölüm dairesi civarında kayma yönü değiştiği ve yağ filmi zayıfladığı için pitting genellikle bu bölgede yoğunlaşır.
İki tür pitting vardır:
- Başlangıç pittingi: Yeni dişlilerde yüzey pürüzlerinin yüksek noktalarında oluşur ve alıştırma sırasında durabilir. Çukurlar küçük ve sayılıdır.
- İlerleyen pitting: Çukurlar sayıca ve boyutça büyümeye devam eder. Bu durumda yük taşıma kapasitesi gerçekten aşılıyordur.
Önlem: Yüzey sertliğini artırmak (sementasyon, indüksiyonla sertleştirme), yükü düşürmek ya da diş genişliğini artırmak, uygun viskoziteli yağ kullanmak, hizalamayı düzeltmek. Isıl işlem seçenekleri için dişli ısıl işlem sayfamıza bakabilirsiniz.
Mikropitting (gri lekelenme)
Görünüş: Diş yüzeyinde mat, gri, kadife görünümlü bölgeler. Çıplak gözle çukur seçilmez; büyüteçle bakınca çok sayıda mikron ölçekli çukur görülür.
Neden: Yağ filmi kalınlığının yüzey pürüzlülüğüne göre ince kaldığı koşullar; özellikle sertleştirilmiş ve taşlanmış dişlilerde, düşük hız ve yüksek yükte görülür. Mikropitting tek başına zararsız gibi görünse de profil şeklini bozarak titreşimi artırabilir ve pittingin başlangıç noktası olabilir.
Önlem: Daha yüksek viskoziteli ya da mikropitting direnci yüksek yağ, daha düzgün yüzey bitirme, yağ sıcaklığını düşürmek. Yağ seçimi için redüktör yağı seçimi yazımıza bakabilirsiniz.
Abrasif aşınma
Görünüş: Diş yüzeyinde kayma yönünde ince çizikler ve parlak, düzgünleşmiş yüzey. İlerledikçe diş profili incelir, diş ucu sivrileşir, dişler arası boşluk artar.
Neden: Yağdaki sert parçacıklar: aşınma tozu, kum, toz, pas, contadan giren kir. Parçacıklar diş yüzeyleri arasında zımpara gibi çalışır.
Önlem: Yağın düzenli değiştirilmesi ve filtrelenmesi, sızdırmazlığın sağlanması, havalandırma tapasının filtreli olması, ilk çalışma sonrası alıştırma yağının boşaltılması. Yağdaki metal tozu aşınmanın erken habercisidir; yağ değişiminde manyetik tapaya bakmak iyi bir alışkanlıktır.
Yenme (scuffing)
Görünüş: Diş yüzeyinde, kayma yönünde (diş ucundan dibine doğru) uzanan pürüzlü, yırtılmış, mat bantlar. En çok diş ucu ve diş dibine yakın bölgelerde görülür; çünkü kayma hızı buralarda en yüksektir, bölüm dairesinde ise sıfıra iner. Ağır durumlarda yüzeyde renk değişimi olur.
Neden: Yağ filmi yük ve sıcaklık altında yırtılır, metal yüzeyler doğrudan temas eder ve mikro ölçekte kaynayıp kopar. Yüksek hız ve yük, yetersiz yağ, düşük viskozite, EP (aşırı basınç) katkısı olmayan yağ, alıştırma yapılmaması ve aşırı yağ sıcaklığı başlıca sebeplerdir. Pittingin aksine yavaş ilerlemez; kısa sürede ortaya çıkabilir.
Önlem: Uygun viskozite ve EP katkılı yağ, yağ miktarının ve soğutmanın yeterli olması, kademeli alıştırma, diş ucu ve diş dibi düzeltmeleri (profil modifikasyonu), yüzey pürüzlülüğünü düşürmek.
Diş dibi yorulma kırılması
Görünüş: Diş, dibinden kopmuştur. Kırık yüzeyde, çatlağın başladığı noktadan yayılan yarım ay biçimli izler (durma çizgileri, "plaj izleri") ve ince taneli düzgün bir bölge görülür; son kopan kısım ise daha kaba yapıdadır.
Neden: Diş dibindeki tekrarlı eğilme gerilmesi malzemenin yorulma dayanımını aşar. Çatlak çoğunlukla dişin yüklenen tarafındaki diş dibi kavisinden başlar. Keskin diş dibi radyüsü, takım izi, taşlama yanığı, uygun olmayan ısıl işlem, malzeme kalıntıları ve dişin bir kenarına yüklenmesine yol açan hizasızlık çatlağın başlamasını kolaylaştırır. Pitting ya da aşınma nedeniyle incelen bir diş de zamanla yorulma kırılmasına uğrayabilir.
Önlem: Yeterli modül ve diş genişliği, düzgün diş dibi radyüsü, doğru ısıl işlem ve sertlik derinliği, gerekirse bilyalı dövme (shot peening), hizalamanın kontrolü.
Aşırı yük kırılması
Görünüş: Kırık yüzeyde yorulma izleri yoktur; yüzey baştan sona kaba, lifli ya da taneli görünür. Çoğu zaman birden fazla diş aynı anda kırılır.
Neden: Tek seferlik büyük darbe: sıkışma, kilitlenme, yabancı cismin dişler arasına girmesi, ani duruş ya da kalkış, kırılan bir parçanın dişler arasından geçmesi.
Önlem: Tork sınırlayıcı kaplin, kavrama ya da kesme pimi, kalkış ve duruşların yumuşatılması, yükleme koşullarının gözden geçirilmesi. Kırık dişin ardından rulmanlar, mil ve gövde de kontrol edilmelidir.
Plastik deformasyon
Görünüş: Diş yüzeyinde malzemenin akmasıyla oluşan dalgalanma, diş uçlarında taşma ya da çapak. Yumuşak dişlilerde kayma yönünde malzeme akar; sürücü dişlide bölüm dairesi civarında bir oluk, sürülen dişlide ise bir sırt oluşabilir.
Neden: Yüzey basıncının malzemenin akma dayanımını aşması; genellikle sertleştirilmemiş ya da yetersiz sertleştirilmiş dişlilerde, ağır yük ve darbe altında görülür. Sertleştirilmiş dişlilerde sertleşmiş tabakanın altındaki çekirdeğin ezilmesi (kabuk çökmesi) de benzer sonuç verir.
Önlem: Daha sert malzeme ya da yüzey sertleştirme, yeterli sertlik derinliği, yükün azaltılması.
Hasar türleri özet tablosu
| Hasar | Tipik yer | Ana neden | İlk bakılacak yer |
|---|---|---|---|
| Pitting | Bölüm dairesi civarı | Yüzey yorulması | Yük, sertlik, yağ |
| Mikropitting | Diş yüzeyi, geniş alan | İnce yağ filmi | Yağ viskozitesi, yüzey kalitesi |
| Abrasif aşınma | Tüm yüzey | Kirli yağ | Yağ temizliği, sızdırmazlık |
| Yenme | Diş ucu ve dibi | Yağ filmi yırtılması | Yağ tipi, sıcaklık, alıştırma |
| Yorulma kırılması | Diş dibi | Tekrarlı eğilme | Hizalama, ısıl işlem, diş dibi radyüsü |
| Aşırı yük kırılması | Bir veya birkaç diş | Darbe, sıkışma | İşletme koşulları |
| Plastik deformasyon | Diş yüzeyi, uç | Yetersiz sertlik | Malzeme, yük |
Hasarlı dişliyi değiştirirken karşılık dişliyi de kontrol edin
Bir diş çiftinde hasar genellikle iki dişlide birden gelişir; biri daha belirgin olsa da diğeri de aynı yükü, aynı yağı ve aynı hizasızlığı yaşamıştır. Yalnızca bozuk görünen dişliyi değiştirmek şu sorunlara yol açabilir:
- Aşınmış karşılık dişlinin bozulmuş profili yeni dişliyi kısa sürede aşındırır.
- Eski ve yeni dişli arasında boşluk ve temas izi düzgün olmaz; ses ve titreşim artar.
- Sorunun kaynağı (yağ, rulman, hizalama) çözülmediyse yeni dişli de aynı şekilde hasar görür.
Bu nedenle değişimde karşılık dişlinin diş profili, yüzeyi ve diş kalınlığı ölçülmeli; rulmanlar, mil yatakları ve gövde de kontrol edilmelidir. Diferansiyel ayna mahruti gibi birlikte alıştırılmış takımlar ise genellikle çift olarak değiştirilir. Redüktörde ses, ısınma ve titreşim gibi erken işaretler için redüktör arıza belirtileri yazımıza bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Yeni dişlide görülen küçük çukurlar tehlikeli mi?
Alıştırma döneminde görülen az sayıdaki küçük çukur başlangıç pittingi olabilir ve kendiliğinden durabilir. Belirli aralıklarla kontrol edip çukurların sayıca ve boyutça artıp artmadığına bakmak gerekir. Büyümeye devam ediyorsa yük taşıma kapasitesi aşılıyordur.
Yenme ile aşınma nasıl ayırt edilir?
Abrasif aşınma ince, düzenli çizikler ve parlak bir yüzey bırakır; yavaş ilerler. Yenmede yüzey yırtılmış ve pürüzlüdür, çoğunlukla diş ucu ve dibinde yoğunlaşır ve kısa sürede ortaya çıkar.
Kırık yüzeye bakarak kırılmanın nedenini anlayabilir miyim?
Büyük ölçüde evet. Plaj izleri ve düzgün bir bölge varsa yorulma kırılması söz konusudur ve kök neden zaman içinde birikmiştir. Yüzey baştan sona kaba ve lifliyse tek seferlik bir aşırı yük ya da darbe yaşanmıştır.
Hasarlı dişli tamir edilebilir mi?
Yüzey hasarı ileri gitmiş ya da diş kırılmış bir dişli genellikle yenisiyle değiştirilir. Kaynakla diş doldurma bazı düşük yüklü uygulamalarda yapılsa da ısıl işlemli, yük taşıyan dişlilerde güvenilir sonuç vermez.
Dişli yenileme ve redüktör tamiri
Dişli Dünyası olarak hasarlı dişlileri numuneye veya teknik resme göre yeniden üretiyor, redüktör tamiri yapıyoruz. Karşılık dişliyle birlikte inceleme için parçalarınızı getirebilir ya da iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.





