Bir redüktör, motorun yüksek devrini düşürüp torkunu artırarak makinenin ihtiyaç duyduğu hıza ve kuvvete çevirir. Redüktör seçimi yapılırken üç temel büyüklük birlikte ele alınır: çevrim oranı, çıkış torku ve servis faktörü. Bunlara milin taşıyacağı yükler, montaj şekli ve uygun redüktör tipi eklenir. Küçük seçilen bir redüktör erken arızalanır; gereğinden büyük seçilen ise maliyeti, ağırlığı ve kayıpları artırır. Aşağıda bu adımları sırasıyla ele alıp sonunda örnek bir hesap yapıyoruz.
Çevrim oranı
Çevrim oranı (i), redüktörün giriş devrinin çıkış devrine oranıdır:
i = n1 / n2
Burada n1 motor devri, n2 ise makinenin istediği çıkış devridir (ikisi de devir/dakika). Örneğin 1450 d/dk dönen bir motordan 29 d/dk çıkış elde etmek için i = 1450 / 29 = 50 oranında bir redüktör gerekir.
Katalog redüktörlerinde oranlar belirli adımlarla sunulur, bu yüzden hesaplanan orana en yakın standart oran seçilir ve gerçek çıkış devri bu orana göre yeniden hesaplanır. Dört kutuplu asenkron motorların plaka devri senkron devir olan 1500 d/dk değil, kaymadan dolayı biraz daha düşük bir değerdir; hesapta plaka devrini kullanmak daha doğru sonuç verir.
Çıkış torku nasıl hesaplanır?
Güç, tork ve devir arasındaki temel bağıntı şudur:
T = 9550 × P / n
Burada T newtonmetre (Nm), P kilovat (kW), n devir/dakika (d/dk) cinsindendir. 9550 sabiti, 60 / (2π) ifadesinin 1000 ile çarpılmasından gelir ve birimleri bu şekilde kullanıldığında geçerlidir.
Redüktör çıkışındaki tork için motor gücü çıkış devrine bölünür ve redüktörün verimi hesaba katılır:
T2 = 9550 × P / n2 × η
Aynı sonuç giriş torku üzerinden de bulunabilir: T2 = T1 × i × η. Burada η (eta) redüktörün toplam verimidir ve 1'den küçük bir sayıdır. Verim, redüktör tipine ve kademe sayısına göre değişir; sonsuz vidalı redüktörlerde bu fark özellikle büyüktür.
Servis faktörü ve yük sınıfları
Katalogdaki nominal tork değerleri belirli koşullar için verilir: genellikle düzgün yük, belirli günlük çalışma süresi ve sınırlı kalkış sayısı. Gerçek uygulama bundan daha ağırsa redüktörün buna göre büyük seçilmesi gerekir. Bu düzeltmeye servis faktörü (işletme faktörü, fs ya da fB) denir. Seçim koşulu kabaca şöyledir:
Katalog nominal torku ≥ T2 × servis faktörü
Servis faktörünü belirleyen üç ana etken vardır:
- Yükün karakteri: Tahrik edilen makinenin ne kadar darbeli çalıştığı
- Günlük çalışma süresi: Günde birkaç saat mi, tek vardiya mı, kesintisiz mi
- Kalkış ve duruş sıklığı: Saatte çok sayıda kalkış yapan uygulamalarda faktör yükselir
Yük sınıfları genelde üç grupta toplanır:
- Düzgün yük: Hafif bantlı konveyörler, karıştırıcılar (sıvı), fanlar
- Orta darbeli yük: Yük değişken bantlar, vinç yürütme düzenleri, ağır karıştırıcılar
- Ağır darbeli yük: Kırıcılar, değirmenler, presler, haddeler
Elektrik motoruyla tahrik edilen redüktörler için AGMA'nın yaygın kullanılan tablosu aşağıdaki değerleri verir. Bu değerler fikir vermesi içindir; her üretici kendi kataloğunda kalkış sayısını ve atalet oranını da hesaba katan kendi tablosunu yayımlar ve seçim o tabloya göre yapılmalıdır.
| Günlük çalışma | Düzgün yük | Orta darbeli yük | Ağır darbeli yük |
|---|---|---|---|
| Ara sıra (günde yarım saate kadar) | 0,50 | 0,80 | 1,25 |
| Kesintili (günde 3 saate kadar) | 0,80 | 1,00 | 1,50 |
| 8–10 saat | 1,00 | 1,25 | 1,75 |
| 24 saat | 1,25 | 1,50 | 2,00 |
Radyal ve eksenel yükler
Tork hesabı tek başına yeterli değildir. Çıkış miline doğrudan kaplinle bağlanmayan, üzerine zincir dişlisi, kasnak ya da pinyon takılan uygulamalarda mile yandan bir kuvvet etki eder. Bu radyal yük yaklaşık olarak şöyle bulunur:
Fr = 2000 × T2 / d
Burada Fr newton (N), T2 Nm, d ise mile takılan elemanın taksimat ya da kasnak çapıdır (mm). Kayış gerginliği, zincir ön gerginliği ve darbeler bu değeri büyütür; üreticiler bunun için tahrik elemanının türüne göre bir ek katsayı tanımlar ve kayışlı tahrikte bu katsayı zincire göre daha yüksektir. Hesaplanan değer, katalogda milin ortası ya da ucu için verilen izin verilen radyal yükle karşılaştırılır. Elemanın milin ucuna doğru takılması kuvvetin rulmana olan kolunu uzatır, bu yüzden mümkün olduğunca gövdeye yakın montaj tercih edilir. Helisel dişliler ve dikey konveyör, karıştırıcı gibi uygulamalar ayrıca eksenel yük doğurur; bu da ayrıca kontrol edilir.
Montaj tipi
Redüktörün makineye nasıl bağlanacağı, seçimi en az tork kadar etkiler:
- Ayaklı: Redüktör bir şasiye cıvatalanır, çıkış mili kaplinle ya da zincirle makineye bağlanır. Hizalama dikkat ister.
- Flanşlı: Redüktör gövdesindeki flanşla doğrudan makine gövdesine bağlanır. Hizalama büyük ölçüde flanş tarafından sağlanır.
- Mil bağlantılı (içi boş milli): Redüktör, tahrik edilen makinenin miline geçirilir ve bir tork kolu ile dönmesi engellenir. Kaplin ve şasi gerekmez, yer kazandırır.
Bunlara ek olarak montaj pozisyonu (yatay, dikey, mil aşağı ya da yukarı) yağ miktarını ve tapa yerlerini belirler. Bu konu redüktör yağı seçimi yazısında ayrıca geçiyor.
Redüktör tiplerinin karşılaştırması
Aşağıdaki verim aralıkları tipik değerlerdir; kesin değer kademe sayısına, orana ve üreticiye göre değişir.
| Tip | Mil düzeni | Tipik verim | Öne çıkan özellik |
|---|---|---|---|
| Helisel (koaksiyel) | Giriş ve çıkış aynı eksende | Kademe başına yaklaşık %97–98 | Sessiz, verimli, yaygın |
| Paralel milli | Giriş ve çıkış paralel, kaydırılmış | Kademe başına yaklaşık %97–98 | Dar ve uzun yapı, mil bağlantılı uygulamalara uygun |
| Konik-helisel | Giriş ve çıkış 90° | Toplamda yaklaşık %94–97 | Yüksek verimle açı değiştirir |
| Sonsuz vidalı | Giriş ve çıkış 90° | Orana göre yaklaşık %50–90 | Tek kademede yüksek oran, sessiz, kompakt |
| Planet | Giriş ve çıkış aynı eksende | Kademe başına yaklaşık %97–98 | Küçük hacimde çok yüksek tork |
Sonsuz vidalı redüktörlerde oran büyüdükçe verim belirgin biçimde düşer; düşük verimli tasarımlar geri döndürülemez hale gelebilir, ama bu kendiliğinden kilitlenme, titreşim ve darbe altında güvenilir bir fren sayılmaz. Verimin düşük olması, kaybolan enerjinin ısıya dönüşmesi anlamına geldiği için bu tiplerde ısıl kapasiteye de bakmak gerekir. Dişli geometrisinin sese ve yüke etkisini düz dişli ve helis dişli farkı yazısında, eşmerkezli yapının çalışma prensibini planet dişli sayfasında bulabilirsiniz.
Adım adım örnek hesap
Bir bantlı konveyör için redüktör seçelim. Veriler şöyle olsun: motor gücü 5,5 kW, motor plaka devri 1450 d/dk, istenen tambur devri yaklaşık 29 d/dk, yük orta darbeli, günde iki vardiya (yaklaşık 16 saat) çalışma, tahrik doğrudan kaplinle.
- Çevrim oranı: i = 1450 / 29 = 50. Katalogda 50'ye en yakın oran seçilir.
- Tip seçimi: Makine düzeni 90° açı gerektiriyor ve verimin yüksek olması isteniyor; konik-helisel bir redüktör uygun. Toplam verimi η ≈ 0,95 kabul edelim.
- Çıkış torku: T2 = 9550 × 5,5 / 29 × 0,95. Önce 9550 × 5,5 = 52.525; 52.525 / 29 ≈ 1811 Nm; 1811 × 0,95 ≈ 1720 Nm.
- Servis faktörü: Orta darbeli yük ve günde 10 saatin üzerinde çalışma için tablodaki 24 saat satırı esas alınırsa fs = 1,50.
- Gerekli katalog torku: 1720 × 1,50 ≈ 2580 Nm. Seçilecek redüktörün bu oranda verilen nominal çıkış torku en az 2580 Nm olmalıdır.
- Radyal yük kontrolü: Tahrik kaplinle yapıldığı için anlamlı bir radyal yük yok. Aynı konveyör 200 mm taksimat çaplı bir zincir dişlisiyle tahrik edilseydi Fr = 2000 × 1720 / 200 = 17.200 N olurdu; bu değer zincir için verilen ek katsayıyla büyütülüp katalogdaki izin verilen radyal yükle karşılaştırılmalıydı.
- Son kontroller: Montaj pozisyonu, ortam sıcaklığı, ısıl kapasite, kalkış sayısı ve mil çapının makineye uyumu kontrol edilir.
Kataloglar seçim tablolarında doğrudan motor gücü, çıkış devri ve hazır servis faktörü (fB) değerini de verir. Bu durumda tablodaki fB değerinin uygulamanın gerektirdiği servis faktörüne eşit ya da ondan büyük olması gerekir.
Sık sorulan sorular
Redüktörü motor gücüne göre seçmek yeterli mi?
Yeterli değildir. Aynı güçteki bir motor, oran büyüdükçe çıkışta çok daha yüksek tork üretir. Seçimin esası çıkış torkudur; buna servis faktörü, radyal yük ve ısıl kapasite eklenir.
Servis faktörünü yüksek tutmak her zaman güvenli midir?
Belirli bir pay bırakmak sağlıklıdır, ama gereğinden büyük redüktör maliyeti ve ağırlığı artırır. Ayrıca motor torku sınırlanmadığında aşırı yük durumunda büyük redüktör yerine bağlı makine zarar görebilir.
Sonsuz vidalı redüktör fren yerine kullanılabilir mi?
Önerilmez. Bazı yüksek oranlı sonsuz vidalı redüktörler geri döndürülemez gibi davransa da titreşim ve darbede bu özellik kaybolabilir. Yükün düşmemesi gereken uygulamalarda ayrı bir fren kullanılmalıdır.
Standart katalogda uygun redüktör yoksa ne yapılır?
Özel bir mil ölçüsü, alışılmadık bir oran ya da sınırlı montaj alanı varsa redüktör uygulamaya göre özel olarak tasarlanıp imal edilebilir.
Standart ürünlerle karşılanamayan durumlar için özel redüktör imalatı yapıyoruz; mevcut redüktör çeşitlerine de sitemizden bakabilirsiniz. Uygulamanızın verileriyle birlikte iletişim sayfamızdan bize yazabilirsiniz.





