Gsm: 0532 442 12 75  Tel: 0212  485 81 20      disli@dislidunyasi.com      Harita

                 facebook dişli dünyası  linkedin Dişli dünyası youtube  Dişli Dünyası instagram  Dişli Dünyası Twitter  Dişli Dünyası Pinterest

Dişli Malzemeleri: Çelik, Dökme Demir, Bronz ve Plastik Seçimi

Dişli Dünyası Teknik Ekibi 6 dk okuma

Dişli Malzemeleri: Çelik, Dökme Demir, Bronz ve Plastik Seçimi

Bir dişlinin ömrünü belirleyen şey yalnızca geometrisi değildir. Aynı modül ve diş sayısıyla üretilmiş iki dişliden biri yıllarca çalışırken diğeri birkaç ayda yüzey çukurcuklanmasıyla bozulabilir; aradaki fark çoğu zaman malzeme ve ısıl işlemdir. Dişli malzemeleri seçilirken yük, hız, gürültü beklentisi, ortam, yağlama imkânı ve maliyet birlikte tartılır. Bu yazıda en sık kullanılan çelikleri, dökme demiri, bronzu ve mühendislik plastiklerini, hangi işe neden uyduklarıyla birlikte ele alıyoruz.

Sementasyon çelikleri: Sert yüzey, tok göbek

Sementasyon çelikleri düşük karbonludur. Isıl işlemde yüzeye karbon yayındırılır, ardından su verilir. Sonuçta diş yüzeyi çok sert, iç kısım ise tok kalır. Yüzey sertliği tipik olarak 58–62 HRC aralığında hedeflenir. Bu yapı hem yüzey basıncına (pitting) hem de diş dibindeki eğilme yorulmasına karşı yüksek direnç sağlar.

  • 16MnCr5: Orta yüklü redüktör, şanzıman ve makine dişlilerinde en yaygın sementasyon çeliğidir. İşlenmesi kolay, tedariki rahattır.
  • 20MnCr5: 16MnCr5'e göre sertleşme derinliği ve göbek dayanımı biraz daha yüksektir; daha büyük kesitli ve daha yüklü dişlilerde tercih edilir.
  • 18CrNiMo7-6: Nikel ve molibden içerir. Ağır yüklü, darbeli ve büyük kesitli dişlilerde, örneğin iş makinesi ve endüstriyel redüktör dişlilerinde kullanılır. Pahalıdır ama göbek tokluğu belirgin biçimde daha iyidir.

Sementasyonda ısıl işlem sonrası çarpılma kaçınılmazdır. Hassasiyet gereken dişlilerde diş taşlaması bu yüzden sürecin parçasıdır.

Islah çelikleri: C45 ve 42CrMo4

Islah çelikleri orta karbonludur ve su verme ile menevişleme yapılarak tüm kesitte dengeli bir dayanım kazanır.

  • C45: Hafif ve orta yüklü, düşük devirli dişlilerde, zincir dişlilerinde ve kremayerlerde yaygındır. Ucuz ve kolay işlenir. Dişleri indüksiyonla sertleştirilerek aşınma direnci artırılabilir.
  • 42CrMo4: Krom-molibden alaşımlıdır, C45'e göre çok daha yüksek dayanım ve tokluk sunar. Islah edilmiş halde dişli açılabilir; ayrıca diş yüzeyi indüksiyonla ya da nitrasyonla sertleştirilebilir. Nitrasyonun çarpılması düşük olduğu için taşlama yapılamayan parçalarda avantaj sağlar.

Islah edilmiş ve yüzeyi sertleştirilmemiş dişliler sementasyonlu dişlilere göre daha düşük yüzey basıncı taşır. Buna karşılık üretimi daha kısa ve ucuzdur.

Dökme demir ve küresel grafitli dökme demir (GGG)

Lamel grafitli dökme demir (eski adıyla GG, örneğin GG25 / EN-GJL-250) titreşimi iyi söndürür ve sessiz çalışır, ancak çekme dayanımı ve darbe direnci düşüktür. Büyük çaplı, düşük devirli ve şekli karmaşık dişlilerde döküm avantajlıdır.

Küresel grafitli dökme demir (GGG, EN-GJS sınıfı; GGG50, GGG60, GGG70 gibi) çeliğe yakın dayanımla dökümün şekil özgürlüğünü birleştirir. Büyük çark gövdelerinde, döner tabla dişlilerinde ve bazı pompa dişlilerinde kullanılır. Çok yüksek yüklerde ise dövme ya da haddelenmiş çeliğin yerini tutmaz.

Bronz: CuSn12 ve sonsuz vida çarkı

Kalay bronzu CuSn12, sonsuz vida çarklarında en çok kullanılan malzemedir. Sonsuz vida mekanizmasında dişler yuvarlanmaktan çok kayarak temas eder; bu durumda çelik-çelik çifti hızla yenir. Sertleştirilmiş çelik vida ile bronz çark ise düşük sürtünmeyle, kontrollü biçimde aşınan bir çift oluşturur. Bronz çark yumuşak taraf olduğu için aşınmayı üstlenir, daha pahalı ve zor üretilen vidayı korur. Yük ve hıza bağlı olarak CuSn12Ni2 gibi nikel katkılı türler ya da daha ekonomik alaşımlar da kullanılır. Büyük çarklarda bronz yalnızca diş çemberinde kullanılıp dökme demir ya da çelik bir göbeğe takılır; bu, malzeme maliyetini düşürür. Ayrıntılar için sonsuz vida mekanizması ve bronz dişli sayfalarına bakabilirsiniz.

Paslanmaz çelik dişliler

Gıda, ilaç, kimya ve denizcilik gibi korozyonun ya da hijyenin öncelikli olduğu yerlerde paslanmaz çelik kullanılır. Östenitik sınıflar (304, 316) korozyona iyi dayanır ama sertleştirilemez ve kendi sınıfıyla eşlendiğinde kaynama-yapışma (galling) eğilimi gösterir. Martenzitik sınıflar (örneğin 420) ve çökelme sertleşmeli sınıflar (örneğin 17-4PH) sertleştirilebildiği için daha yüksek aşınma direnci sağlar, korozyon direnci ise östenitiklere göre daha sınırlıdır. Paslanmaz dişlilerde yük kapasitesi, aynı ölçüdeki sementasyonlu dişliye göre belirgin biçimde düşüktür. Uygulama örnekleri için paslanmaz dişli sayfamıza göz atabilirsiniz.

Plastik dişliler: Kestamid, POM ve PTFE

Mühendislik plastikleri hafif, sessiz ve çoğu zaman yağsız çalışabilen dişliler sağlar.

  • Kestamid / döküm poliamid (PA6 G): Tok, darbe sönümleyici ve aşınmaya dayanıklıdır. Konveyör, ambalaj ve tekstil makinelerinde yaygındır. Nemi emer ve bu nedenle ölçüsü bir miktar değişir; dar toleranslı yerlerde boşluk buna göre verilmelidir.
  • POM (delrin, asetal): Nem emmesi çok düşük olduğu için ölçü kararlılığı poliamidden iyidir. Sürtünmesi düşük, yüzeyi düzgündür; küçük modüllü hassas dişlilerde tercih edilir.
  • PTFE (teflon): Sürtünme katsayısı çok düşük ve kimyasal direnci çok yüksektir, ama mekanik dayanımı zayıftır ve yük altında sünme gösterir. Yük taşıyan dişliden çok kimyasal ortam ve kayma elemanlarında anlamlıdır.

Plastik dişlilerin ortak zayıflığı ısıdır. Sürtünme ısısı dağıtılamazsa diş yumuşar ve deforme olur. Bu yüzden yüksek güçte ve sürekli çalışmada sınırlıdır. Kestamid hakkında ayrıntı kestamid dişli sayfamızda yer alıyor.

Sertlik ve ısıl işlem eşleşmesi

Malzeme ile ısıl işlem birbirinden ayrı düşünülmez. Her çelik her işleme uygun değildir.

MalzemeUygun ısıl işlemTipik sonuç
16MnCr5, 20MnCr5, 18CrNiMo7-6Sementasyon + su verme + menevişlemeSert yüzey (tipik olarak 58–62 HRC), tok göbek
C45Islah, diş yüzeyine indüksiyonOrta göbek dayanımı, sertleştirilmiş diş yüzeyi
42CrMo4Islah, indüksiyon veya nitrasyonYüksek göbek dayanımı; nitrasyonda düşük çarpılma
GGGGenellikle ısıl işlemsiz, gerekirse yüzey sertleştirmeDöküm halinde iyi dayanım
CuSn12Isıl işlem uygulanmazKayma temasına uygun, kontrollü aşınma
Kestamid, POMIsıl işlem uygulanmazSessiz, hafif, düşük yük

Sementasyon çeliğini ıslah çeliği gibi yalnızca su verip bırakmak beklenen yüzey sertliğini vermez; C45'i sementasyon fırınına sokmak ise göbeği gevrekleştirebilir. Isıl işlemin ayrıntıları için dişli ısıl işlem sayfamıza bakabilirsiniz.

Malzeme seçim tablosu

Aşağıdaki tablo kaba bir karşılaştırmadır; kesin seçim uygulamanın hesabına göre yapılır.

MalzemeYükHızGürültüKorozyonYağlamaMaliyet
Sementasyon çeliğiÇok yüksekYüksekOrtaZayıfGerekliYüksek
42CrMo4 (ıslah/nitrasyon)YüksekOrta-yüksekOrtaZayıfGerekliOrta-yüksek
C45OrtaDüşük-ortaOrtaZayıfGerekliDüşük
GGG / dökme demirOrtaDüşük-ortaİyi (sönümleme)ZayıfGerekliDüşük-orta (büyük parçada)
CuSn12 bronzOrtaOrtaİyiİyiGerekliYüksek
Paslanmaz çelikDüşük-ortaOrtaOrtaÇok iyiGerekli veya sınırlıYüksek
KestamidDüşükDüşük-ortaÇok iyiİyiÇoğu zaman gerekmezDüşük
POMDüşükOrtaÇok iyiİyiÇoğu zaman gerekmezDüşük

Karşılıklı dişlide malzeme eşleştirme

İki dişli birlikte çalıştığı için malzemeleri de birlikte seçilir. Yaygın ve sağlıklı eşleşmeler şunlardır:

  • Pinyon ve çark ikisi de sementasyonlu: Yüksek güçlü redüktörlerde standart çözümdür.
  • Pinyon sertleştirilmiş çelik, çark ıslah çeliği ya da GGG: Pinyon daha sık temas ettiği için daha sert yapılır; büyük çarkın maliyeti düşer.
  • Sertleştirilmiş çelik vida, bronz çark: Sonsuz vida mekanizmalarında kural gibidir.
  • Çelik pinyon, plastik çark: Gürültüyü azaltır ve plastikte ısının dağılmasına yardım eder. İki plastik dişliyi birlikte çalıştırmak ısınmayı artırır.

Kaçınılması gereken eşleşmeler de vardır: aynı sınıftan iki östenitik paslanmaz dişli yapışma eğilimi gösterir, iki yumuşak çelik dişli ise hızla aşınır. Genel kural olarak eşlerden birinin daha sert olması ve pinyonun çarktan biraz daha sert tutulması aşınmayı dengeler.

Sık sorulan sorular

Redüktör dişlisi için en uygun malzeme hangisidir?

Orta ve yüksek yüklü redüktörlerde en yaygın seçim 16MnCr5 ya da 20MnCr5 gibi sementasyon çelikleridir. Çok ağır ve darbeli yüklerde 18CrNiMo7-6 tercih edilir. Hafif yükte 42CrMo4 ya da C45 yeterli olabilir.

Kestamid dişli mi, POM dişli mi?

Darbe ve aşınma direnci öndeyse kestamid, ölçü kararlılığı ve küçük modülde hassasiyet öndeyse POM daha uygundur. Nemli ortamda poliamidin ölçü değişimi göz önüne alınmalıdır.

Sonsuz vida çarkı neden bronzdan yapılır?

Vida ile çark arasında yoğun kayma olduğu için düşük sürtünmeli ve kontrollü aşınan bir eş gerekir. Bronz bu işi görür ve sert çelik vidayı korur.

Paslanmaz dişli çelik dişlinin yerine geçer mi?

Korozyon açısından evet, ama yük kapasitesi açısından genellikle hayır. Aynı ölçüde paslanmaz dişli sementasyonlu çelik dişliden daha az yük taşır; değişim yapılacaksa ölçülerin buna göre kontrol edilmesi gerekir.

Dişli Dünyası olarak dişlileri numuneye veya teknik resme göre, uygulamaya uygun malzemeyle imal ediyoruz. Malzeme seçimi konusunda bilgi almak için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

Diğer yazılar

Tüm blog yazıları

İletişim

  • Addres :
    Endüstriyel Teknik Teknolojiler Makine Ekipmanları. San. Ltd. Şti. - Rami Kışla Cad. Gündoğar 1 İş Merkezi NO:68/71 Topçular Eyüp / İSTANBUL
  • Tel : 0 212 485 81 20
  • Gsm: 0 532 442 12 75
  • Email  : Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.
  • Website : www.dislidunyasi.com

 

facebook dişli dünyası linkedinyoutubeinstagram twitter pinterest